Het unieke van de mens is, dat hij het denkt te zijn!
Nieuws

Een leven - letterlijk - in handen

maandag 7 maart 2011
[Terug]
E E N L E V E N – L E T T E R L I J K - I N H A N D E N

VAN BIJ DE WIEG TOT BIJ HET GRAF

In het missaalkastje bij de “kinderingang” van zijn ouderlijk huis vond arts, auteur en beeldend kunstenaar Ignace Schretlen alle gelukwensen terug die zijn grootmoeder had ontvangen na de geboorte van zijn vader op 30 augustus 1919.

Een selectie hieruit geeft een bijzonder tijdsbeeld. Citaten uit de felicitaties werden gekoppeld aan citaten uit brieven na het overlijden van zijn vader – voormalig hoogleraar kindergeneeskunde prof. dr. E.D.A.M. Schretlen - op 1 september 2000.

Vanuit twee perspectieven – de wieg en het graf – heeft men “letterlijk” een leven in handen.

locatie: Perron III (Cultureel Centrum) – naast station in Rosmalen - in de bibliotheek

Hoff van Hollantlaan 1,
5243 SR Rosmalen

tel. 073-6802930
periode: maart en april 2011

geopend:

di/vrij 11.00-20.00 uur
wo/do 13.30-17.30 uur
za 11.00-16.00 uur toegang: gratis

OP AANVRAAG KAN DE EXPOSITIE OOK BUITEN DE OPENINGSUREN WORDEN BEKEKEN



Van Gefeliciteerd tot Gecondoleerd
Wat vertellen de geboorte- en rouwkaartjes uit één leven?

Bekijk hier het artikel (pdf)



Hieronder treft u de teksten die deel uitmaken van de expositie:

 

EEN LEVEN LETTERLIJK IN HANDEN (1)

 

 

Wat zeggen geboortefelicitaties over een leven, wat pas net is begonnen? Weinig of niets! Uit rouwbetuigingen komt natuurlijk wel een beeld van betrokkene naar voren maar hierin worden vooral de positieve kanten van de overledene belicht. “Over de doden niets dan goed” luidt de spreuk, die wordt toegeschreven aan Chilon van Sparta, een Griek uit de zesde eeuw voor Christus. Wie de karaktertyperingen in rouwannonces leest, overkomt het gevoel dat er op de wereld alleen maar zeer dierbare, zorgzame en lieve mensen leven.

 

Deze kleine expositie zoomt in op het leven als schakel met de geboorte en de dood als scharniermomenten. Als zodanig gaat het om een hommage aan het leven en niet specifiek om een eerbetoon aan mijn vader. Verder is bewust gekozen voor een invalshoek, waarbij het geschreven woord centraal staat. Daarom ontbreken foto’s van mijn vader en wordt niet ingegaan op zijn leven. De getoonde brieven zeggen vooral iets over degenen, die deze hebben geschreven.

 

 

EEN LEVEN LETTERLIJK IN HANDEN (2)

 

 

Ofschoon deze expositie niet ingaat op het leven van mijn vader, moet ik toch iets kwijt, waardoor ik persoonlijk werd getroffen. In 1996 verscheen onder de titel “Uw Geboortejaar” een reeks bundeltjes, waarin ook het jaar 1919 werd belicht. In elk deel wordt de horoscoop van het betreffende jaar gepubliceerd.

 

Mijn vader werd geboren op 30 augustus 1919. Hij valt dus onder het sterrenbeeld “Maagd”. In het betreffende boekje wordt zijn karakter als volgt beschreven:

 

Het liefst leidt u een onopvallend leven. De mensen in uw nabijheid kunnen wel rekenen op uw warme aandacht en u zult altijd voor de ander klaarstaan. Eenvoud vindt u mooi en bescheidenheid  is uw grootste kwaliteit. U bent erg serieus.

 

Zelf geloof ik niet in horoscopen maar de eerlijkheid gebiedt mij om toe te geven dat ik zelf niet beter het karakter van mijn vader onder woorden had kunnen brengen!

 

 

E E N  K L E I N E  S C H A T

 

 

Toen mijn dochter twaalf jaar was, vroeg ze mij: ‘Papa, wat is een “missaal”?’ ‘Een missaal is een klein maar dik boek met een zwarte kaft en misschien wel duizend hele dunne pagina’s,’ legde ik haar uit. Dat klonk spannend. ‘Op jouw leeftijd had ik ook een missaal; dat namen mensen mee naar de kerk, wanneer er een mis was. Misschien heet het boek daarom wel een “mis-saal”.’

 

Mijn ouderlijk huis heeft een speciale kinderingang met een eigen halletje. Hier staat nog altijd het “kerkboekenkastje”. Op zoek naar mijn “missaal” van vroeger trof ik op de tast een verkleurd kartonnen doosje met op de deksel de woorden:

 

H O N D E R D

E N V E L O P P E N

PRIMA KWALITEIT

 

Nauwelijks zichtbaar stond hieronder met potlood geschreven: ‘Brieven en felicitaties bij Egbert’s geboorte. 30 Aug. 1919’. ‘Egbert’ – doorgaans Bert genoemd – is mijn vader. Ik had een kleine schat gevonden. Over deze schat gaat de expositie. 

 

 

VAN BIJ DE WIEG TOT BIJ HET GRAF

 

 

Volgens het Nederlands Centrum voor Volkscultuur gebeurt het maar heel zelden dat alle felicitaties na de geboorte van een kind zolang bewaard blijven. Behalve in koninklijke kringen natuurlijk!

 

Citaten uit deze gelukwensen werden gekoppeld aan citaten uit brieven na het overlijden van mijn vader op 1 september 2000. Een leven wordt op deze wijze letterlijk belicht van bij de wieg – ‘gefeliciteerd’ – tot bij het graf – ‘gecondoleerd’.

 

Bij de geboorte worden het kind en de ouders geluk en vreugde toegewenst. Mijn vader werd kinderarts en werkte jarenlang als hoogleraar kindergeneeskunde aan het huidige UMC St Radboud te Nijmegen. De condoleances belichten zijn persoon en werk.

 

Wie de teksten echter goed leest ontdekt dat menige brief meer prijs geeft dan louter een blijk van medeleven. In de gelukwensen maakt vreugde over de geboorte soms plaats voor zorgen en verdriet. Een enkele keer wordt er zelfs boosheid geuit. Hierdoor krijgen de brieven een persoonlijk karakter en ontroeren ze.

 

 

EEN FELICITATIE MET EEN ROUWRAND

 

 

De voornaam ‘(Eg)bert’ was in 1919 nog minder gebruikelijk als tegenwoordig. De populariteit hiervan nam pas hierna langzaam toe met de periode van 1960 tot 1970 als hoogtepunt.

 

De eerste felicitaties zijn gedateerd op 2 september 1919, drie dagen na de geboorte van het kind. Geboortekaartjes waren in die tijd nog niet gebruikelijk. Op welke wijze het bericht van de geboorte zo snel werd verspreid, is onduidelijk. Wel blijkt uit boos commentaar dat de moeder driftig heeft meegeschreven. Een kraamvrouw diende immers negen dagen te rusten. Schrijven en – zelfs - lezen waren eigenlijk verboden activiteiten.

 

Veel mensen stuurden een visitekaartje met hierop hun naam en de letters ‘p.f.’ of ‘m.h.g.’, de afkortingen van ‘pour féliciter’ (om geluk te wensen) en ‘met hartelijken gelukwensch’. Meestal werd hiervoor een kroontjespen gebruikt. Op een paar kaartjes is niets geschreven. In tegenstelling tot tegenwoordig ontbreekt op de meeste visitekaartjes een adres. Opvallend zijn twee ‘felicitaties met een rouwrand’.

 

EEN ‘KOUD’ KAARTJE OF EEN BRIEF

 

 

Op 12 september 1919 – precies twee weken na de geboorte - schrijft iemand in een brief: ‘Erg laat, en erg beschaamd kom ik U feliciteren met de geboorte van uw tweede zoontje. Ik wilde U liever zelf schrijven dan een koud kaartje te zenden, maar nu zeg ik, had ik maar het kaartje gestuurd.’

 

Ook uit andere reacties komt het beeld naar voren, dat snel – in elk geval binnen anderhalve week - moest worden gereageerd op een geboortebericht. Omdat voorgedrukte geboortefelicitaties in die tijd nog niet bestonden, stuurden degenen die niet wilden volstaan met ‘een koud kaartje’ een briefkaart of een brief.

 

Eén prentbriefkaart met een nogal zoetig kinderportret vormt een uitzondering. De kaart is in Engeland gedrukt en het portret is geschilderd door de bekende illustratrice Lilian Hocknell (ca. 1891-1977). Haar werk werd veel voor reclames gebruikt. Deze briefkaart werd aan beide kanten bestempeld: op 8 september 1919 in ’s Gravenhage en daags hierna in Nijmegen. In slechts één etmaal – niet trager dan nu – werd de briefkaart bezorgd.

 

EEN SCHAKEL TUSSEN WIEG EN WERELD

 

 

Tussen de meer dan honderd felicitaties springt er direct één uit. Deze gelukwens werd geschreven op briefpapier dat is bedrukt met een foto van een oorlogstafereel. Hierop is te zien, hoe een ernstig gewonde soldaat in één van de vele loopgraven uit de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) voor transport gereed wordt gemaakt. Deze “loopgravenoorlog” kostte vijftien tot zeventien miljoen soldaten en burgers het leven. Nederland behoorde tot de weinige landen die zich hierin neutraal opstelde.

 

Op 28 juni 1919 – ruim twee maanden voor de geboorte van het kind, waarop de gelukwens betrekking had – werd het Verdrag van Versailles gesloten. Dit was de eerste stap waarmee de Eerste Wereldoorlog officieel werd beëindigd. Duitsland werd door dit verdrag echter zo tot op het bot vernederd, dat de afgedwongen vrede in dat land vooral tot enorme onvrede leidde. Deze vormde de bakermat voor de opkomst van het nationaal-socialisme, die zou uitmonden in de Tweede Wereldoorlog.De opbrengst van het – voor deze wens gebruikte - voorgedrukte briefpapier kwam ten goede aan een Belgische organisatie voor invalide soldaten. Dat blijkt uit het stempelteken linksonder.


ENKELE CIJFERS OVER 1919

 

 

In 1919 telde Nederland circa 6.752.000 bewoners, circa tien miljoen mensen minder dan tegenwoordig. Het geboortecijfer (dit is het aantal bevallingen per 1000 personen per jaar) lag in dat jaar op 24,4; nu is dit gedaald tot circa 11,2.

 

In 1919 telde de Nederlandse bevolking relatief bijna tweemaal zoveel jongeren tot 20 jaar als tegenwoordig. Ons land telt nu daarentegen relatief ruim tweemaal zoveel ouderen in de leeftijd van 65 – 80 jaar als in 1919.

 

De kans op een doodgeboren kind was in 1919 vele malen groter dan tegenwoordig. Dat gold eveneens voor de kans dat een baby in het eerste levensjaar overleed. Ook in de levensfase van 1 - 5 jaar stierven relatief veel kinderen. Hierna nam het risico om te overlijden af en kwam kindersterfte aanzienlijk minder vaak voor.  

 

In 1919 overleden de meeste mensen aan een infectieziekte. Hart- en vaataandoeningen, nu de belangrijkste doodsoorzaak, telden in 1919 als zodanig nauwelijks mee. De kans om aan kanker te overlijden is sinds 1919 aanzienlijk toegenomen.


ENKELE FEITEN OVER 1919

 

In 1919 kregen vrouwen algemeen kiesrecht. Dit was vooral te danken aan de enorme inzet van Aletta Jacobs (1854-1929) , de eerste vrouwelijke arts in Nederland.

 

Tegelijk met het kiesrecht voor vrouwen werd ook de nieuwe arbeidswet aangenomen. Hierin werd onder meer de achturige werkdag in fabrieken en op kantoren vastgelegd. Op de zaterdag werd slechts vijf uur gewerkt, zodat mensen zaterdagmiddag vrij hadden. Een normale werkweek omvatte dus 45 uur. Het verbod op kinderarbeid werd uitgebreid tot kinderen met een leeftijd van 14 jaar. Tegelijk werd de leerplicht met een jaar uitgebreid.

 

Op 7 oktober 1919 werd door Albert Plesman de “Koninklijke  Luchtvaart Maatschappij voor Nederland en Koloniën” (KLM) opgericht. Dit was mede te danken aan de enorme ontwikkeling van de vliegbouwtechniek gedurende de Eerste Wereldoorlog.

 

C & A besloot in 1919 om voortaan ook “betaalbare herenkleding voor arbeiders” te verkopen. Deze werd in Duitsland gemaakt.

 

Bron: Uw Geboortejaar (1919), 1996 Bookman International bv, Leiden


MET VULPEN OF KROONTJESPEN?

 

Alle gelukwensen uit 1919 zijn met een vulpen of kroontjespen geschreven. De balpen werd pas in 1938 door de Hongaar László József Bíró uitgevonden. Deze journalist ergerde zich aan het feit dat een vulpen steeds met inkt moest worden bijgevuld. Omdat inkt traag droogt, leidt dit bovendien snel tot vlekken.

 

Al 500 jaar voor Christus werd met inkt – een vloeibare oplossing van kleurstoffen - geschreven. De huidige vulpen is een relatief late ontdekking uit 1883 van Lewis Edson Waterman. Deze Amerikaan loste een technisch lastig probleem op: op welke wijze kan er zonder onderbreking inkt naar de punt van de vulpen vloeien zonder dat deze lekt.

 

Hieraan laat zich ook herkennen of een felicitatie met een vulpen of kroontjespen is geschreven. De regelmatige inkttoevoer bij de vulpen leidt tot een zeer gelijkmatig schrift. Bij een kroontjespen, waarmee tot in de jaren zestig van de vorige eeuw nog werd geschreven, is dat minder het geval. Deze moet immers steeds opnieuw in de inkt worden gedoopt. Overigens wordt in de kalligrafie (kunst van het schoonschrift) nog wel van hetzelfde principe gebruik gemaakt als bij de spitse kroontjespen.


EEN VEELZEGGENDE PENNING

 


Door het Verdrag van Versailles werd 1919 een sleuteljaar in de eerste helft van de 20ste eeuw: de hiermee beoogde vrede na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) fungeerde in Duitsland als voedingsbodem voor de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Op de  penning, die op de expositie wordt getoond, worden het verlies en de wederopstanding van Duitsland verwoord en verbeeld. De naakte soldaat met de helm en het zwaard symboliseert het Duitse leger. Vanaf een wolk wordt hij bekroond met een lauwerkrans (vroeger had deze de vorm van een hoefijzer). Al in de Griekse Oudheid werd deze geschonken aan overwinnaars. De twijfel aan de vrede blijkt uit de twee vraagtekens links en rechts van het woord “Friede”. Op de andere kant staat de krijgshaftige maagd Germania met blonde haarlokken, een palmtak en een schild. De Duitse eik mist een aantal bladeren: deze staan symbool voor gebieden die Duitsland bij het Verdrag van Versailles moest afstaan.

 

T O T  S L O T

 

 

Wat niet bruikbaar is en geen waarde lijkt te hebben, wordt vaak weggegooid. Maar wat betekent precies ‘niet bruikbaar’? Waarom besloot mijn grootmoeder om na de geboorte van haar tweede zoon alle gelukwensen te bewaren? Zelfs de visitekaartjes met niet meer dan een naam? En waarom bleef alles zo zorgvuldig bewaard?

 

Belangrijke gebeurtenissen en relevante ontwikkelingen in onze samenleving worden zorgvuldig gedocumenteerd. Maar juist het alledaagse ontsnapt vaak aan onze aandacht. Wat op deze kleine expositie wordt getoond was indertijd niet bruikbaar en had weinig of geen waarde. Gelukkig werd het toch niet weggegooid. Dankzij een stapeltje geboortefelicitaties proeven wij nu iets van het alledaagse leven van toen. Is dat niet waardevol?

 

Veel dank aan Menno van der Meer die alle documenten van dit project met de grootst mogelijk zorg heeft gescand, bewerkt en geprint, alsmede geschikt heeft gemaakt voor deze presentatie.

 

Ignace Schretlen



Laatste nieuws

Titel: Datum:
Laatste Avondmaal en Kruisweg in Den Haag en Uden 25-03-13
Artikel over kruisweg 07-04-12
Laatste Avondmaal 07-04-12
Vrienden 15-03-12
Koppoters 28-02-12
Interview: Kruisweg als bron van inspiratie (Volkskrant) 22-04-11
Poëzie als troost op Spoedeisende Hulp in Den Bosch 14-01-10
Kruisweg en menselijk lijden - Expositie Museum Kempenland (4 april t/m 7 juni 2009) 29-03-09
Terug de berg op - nieuwe bundel van Ignace Schretlen 27-03-09
Publicatie van nieuw gedicht: Heyendaal 12-02-09
Ignace Schretlen voor tweede maal met chansons op de Concertzender 12-02-09
CD 'Een onvermoede bocht' 25-01-09
Heruitgaven van negen boeken van Ignace Schretlen 15-01-09
Ignace Schretlen op Concertzender met chansons 07-12-08
Elders bestelbare boeken van Ignace Schretlen 07-12-08
Copyright 2008 | Gemaakt door CEWEB | Link's | Colofon